Rusça вре́мя лети́т ifadesi zamanın çok hızlı geçtiğini anlatır. Buradaki лети́т fiili gerçek anlamıyla “uçuyor” demek değildir. Konuşan kişi saatlerin veya günlerin beklediğinden daha çabuk geçtiğini hisseder ve bu duyguyu uçma görüntüsüyle ifade eder.
Zamanın gerçekten kanatları var mı?
Лете́ть fiilinin temel anlamı havada belirli bir yöne doğru uçmaktır:
Пти́ца лети́т. — Kuş uçuyor.
Самолёт лети́т в Анкару́. — Uçak Ankara’ya uçuyor.
Ancak Rusçada bu fiil çok hızlı gerçekleşen hareketleri ve süreçleri de anlatabilir. Вре́мя лети́т denildiğinde zamanın gerçek bir uçuş yaptığı düşünülmez. Uçuşun hızı zamanın hızlı geçmesine benzetilir.
Bu ifade hem günlük konuşmada hem de yazılı dilde doğaldır. Genellikle insan geçmişe baktığında şaşkınlık duyduğunda veya güzel bir anın çabuk bittiğini hissettiğinde kullanılır. İfade mutluluk da üzüntü de taşıyabilir; duyguyu belirleyen bağlamdır.
Örneğin arkadaşlarla geçirilen keyifli bir akşamın sonunda söylenen как бы́стро лети́т вре́мя cümlesinde hafif bir üzüntü vardır: güzel buluşma beklenenden çabuk bitmiştir. Yetişkin bir çocuğun eski fotoğraflarına bakan bir anne ise aynı ifadeyle hem şaşkınlık hem özlem anlatabilir. Bu nedenle sözün anlamı “zaman hızlıdır” şeklindeki kuru bir bilgiden daha geniştir; insanın geçen süreye verdiği duygusal tepkiyi de taşır.
Вре́мя идёт ile вре́мя лети́т arasındaki fark
Rusçada zaman için farklı hareket fiilleri kullanılabilir ve her biri başka bir hız hissi verir:
- Вре́мя идёт. — Zaman geçiyor. Tarafsız bir anlatımdır.
- Вре́мя лети́т. — Zaman çok hızlı geçiyor.
- Вре́мя тя́нется. — Zaman geçmek bilmiyor.
Bu nedenle her “zaman geçiyor” cümlesinde вре́мя лети́т kullanmak doğru olmaz. Konuşan kişinin hız duygusunu özellikle vurgulaması gerekir.
Günlük konuşmadan örnekler
Когда́ нам ве́село, вре́мя лети́т. — Eğlenirken zaman çok hızlı geçer.
Не могу́ пове́рить, что де́ти уже́ вы́росли. Вре́мя лети́т! — Çocukların büyüdüğüne inanamıyorum. Zaman uçup gidiyor!
В о́тпуске вре́мя лети́т осо́бенно бы́стро. — Tatilde zaman özellikle hızlı geçiyor.
За рабо́той я не заме́тила, как пролете́ло вре́мя. — Çalışırken zamanın nasıl geçtiğini fark etmedim.
Son örnekteki пролете́ло вре́мя aynı görüntüyü tamamlanmış bir süreç olarak verir: belirli bir süre hızla geçmiş ve sona ermiştir.
Kısa bir konuşmada ifade şöyle duyulabilir:
— Неуже́ли уже́ де́сять часо́в?
— Saat gerçekten on mu olmuş?
— Да, вре́мя лети́т, когда́ нам интере́сно.
— Evet, ilgimizi çeken bir şeyle uğraşırken zaman uçup gidiyor.
Buradaki когда́ нам интере́сно bölümü zamanın neden hızlı hissedildiğini açıklar. Rusçada ifade tek başına da kullanılabilir; fakat nedeni belirten bir yan cümleyle sıkça tamamlanır.
Лети́т ve пролете́ло aynı biçimde kullanılmaz
Лети́т şimdiki zamanda devam eden algıyı gösterir. Konuşan kişi zamanın şu anda hızlı geçtiğini hisseder. Пролете́ло ise geriye dönüp tamamlanmış bir süreyi değerlendirir:
Э́та неде́ля лети́т о́чень бы́стро. — Bu hafta çok hızlı geçiyor.
Э́та неде́ля пролете́ла незаме́тно. — Bu hafta fark edilmeden geçip gitti.
Rusça öğrenen biri geçmişte bitmiş bir tatilden söz ederken yalnızca вре́мя лети́т derse genel bir düşünce söylemiş olur. Tamamlanan tatili özellikle anlatmak için о́тпуск пролете́л бы́стро daha kesin bir seçimdir.
Türkçede en yakın karşılık
Türkçedeki “zaman uçup gidiyor” sözü Rusça ifadeye oldukça yakındır. “Zaman su gibi akıp gidiyor” ve “zaman çok çabuk geçiyor” da bağlama göre kullanılabilir. Bu nedenle вре́мя лети́т, Türkçe konuşanların anlamını kolayca kavrayabileceği Rusça mecazlı ifadelerden biridir.
Yine de her durumda “uçmak” fiilini kullanmak gerekmez. Resmi bir raporda geçen süre tarafsız biçimde anlatılıyorsa прошло́ два ме́сяца yani “iki ay geçti” daha uygundur. Вре́мя лети́т kişisel izlenim taşır ve özellikle konuşma dilinde canlı bir etki yaratır.
Kısacası вре́мя лети́т, geçen zamanı değil onun ne kadar hızlı geçtiğine ilişkin kişisel duyguyu anlatır. Saatin kanatları yoktur; fakat insan bazen dönüp arkasına baktığında günlerin gerçekten uçmuş gibi olduğunu hisseder.