Bir Rus аппети́т пропа́л dediğinde iştahının kaybolan bir eşya gibi evden çıktığını söylemez. Bu ifade yemek yeme isteğinin ortadan kalktığı anlamına gelir. Türkçede bağlama göre “iştahım kaçtı”, “iştahım kesildi” veya “iştahım yok” denilebilir.
Kaybolan şey her zaman bir eşya değildir
Rusça пропа́сть fiili bir insanın ya da eşyanın kaybolmasını anlatabilir. Bunun yanında daha önce var olan bir durumun artık bulunmadığını da ifade eder. Ses, korku, istek, ilgi veya iştah bu fiille birlikte kullanılabilir.
Аппети́т eril bir isim olduğu için geçmiş zamanda пропа́л biçimi kullanılır:
У меня́ пропа́л аппети́т. — İştahım kaçtı.
Karşılaştırmak için:
У меня́ пропа́ло жела́ние гото́вить. — Yemek yapma isteğim kalmadı.
Burada жела́ние nötr bir isim olduğu için fiil пропа́ло biçimine girer. Böylece aynı mecaz yalnızca kelime anlamını değil Rusçadaki dil bilgisi uyumunu da gösterir.
İştah neden “kaybolur”?
İştah görülebilen bir nesne değildir; ancak insan onun varlığını veya yokluğunu hisseder. Rusçada daha önce hissedilen fakat artık bulunmayan birçok durum için пропа́сть fiili kullanılır. İştahın “kaybolması” da bu düşünceye dayanır.
İfade farklı nedenlerle söylenebilir:
- hastalık veya yorgunluk nedeniyle yemek istenmediğinde;
- kötü bir haberden sonra yeme isteği kalmadığında;
- masada hoş olmayan bir şey konuşulduğunda;
- kişi zaten tok olduğunda veya yemeği beğenmediğinde.
Bu ifade tek başına bir hastalık adı veya tıbbi teşhis değildir. Yalnızca o anda yemek yeme isteğinin bulunmadığını bildirir.
Konuşanın nedeni belirtmesi gerekiyorsa Rusçada из-за veya от ile bir açıklama eklenebilir. Из-за çoğunlukla olumsuz bir nedeni açıkça gösterir. От ise duygu ve fiziksel durumlarla sıkça kullanılır:
Из-за стре́сса у меня́ пропа́л аппети́т. — Stres yüzünden iştahım kesildi.
От жара́ совсе́м не хо́чется есть. — Sıcaktan insanın hiç yemek yiyesi gelmiyor.
İkinci cümle doğrudan iştahtan söz etmez; aynı durumu kişisel olmayan не хо́чется есть yapısıyla anlatır.
Doğal Rusça cümleler
По́сле боле́зни у него́ пропа́л аппети́т. — Hastalıktan sonra onun iştahı kesildi.
От волне́ния у меня́ совсе́м пропа́л аппети́т. — Heyecandan iştahım tamamen kaçtı.
По́сле э́того разгово́ра у всех пропа́л аппети́т. — Bu konuşmadan sonra herkesin iştahı kaçtı.
У ребёнка сно́ва появи́лся аппети́т. — Çocuğun iştahı yeniden açıldı.
Son cümledeki появи́лся аппети́т, пропа́л аппети́т ifadesinin doğal karşıtıdır: iştah geri gelmiştir.
Günlük bir diyalogda şu biçimde kullanılabilir:
— Почему́ ты ничего́ не ешь?
— Neden hiçbir şey yemiyorsun?
— Не зна́ю. По́сле э́той но́вости аппети́т пропа́л.
— Bilmiyorum. Bu haberden sonra iştahım kaçtı.
Burada аппети́т пропа́л kelime sırası, iştahın kaybolmasını yeni ve önemli bilgi olarak sona yerleştirir. У меня́ пропа́л аппети́т biçimi ise bu durumun kimin başına geldiğini daha açık gösterir. İki seçenek de doğaldır.
Я не го́лоден ile aynı şey mi?
Я не го́лоден “Aç değilim” demektir. Kişi kısa süre önce yemek yemiş olabilir ve bu nedenle açlık hissetmeyebilir. У меня́ пропа́л аппети́т ise normalde var olan yeme isteğinin bir nedenle ortadan kalktığını vurgular. Bu iki cümle aynı durumda söylenebilse de taşıdıkları düşünce tamamen aynı değildir.
Bir başka yakın ifade я потеря́л аппети́т yani “iştahımı kaybettim”dir. Erkek konuşan потеря́л, kadın konuşan потеря́ла der. У меня́ пропа́л аппети́т yapısında ise kişinin cinsiyetine göre değişen bir fiil yoktur; fiil аппети́т sözcüğüyle uyum sağlar.
Rusçada iştah için yalnızca kaybolma görüntüsü kullanılmaz. Аппети́т появи́лся iştahın geri geldiğini, аппети́т разыгра́лся iştahın güçlendiğini, переби́ть аппети́т ise ana yemekten önce bir şey yiyerek iştahı azaltmayı anlatabilir. Böylece görünmeyen bir fiziksel istek Rusçada ortaya çıkan, güçlenen veya kaybolan bir şey gibi ele alınır.
Türkçeye kelimesi kelimesine “iştah kayboldu” biçiminde çevrilen cümle anlaşılabilir; fakat günlük Türkçede “iştahım kaçtı” veya “iştahım kesildi” daha doğaldır. Rusçada ise аппети́т пропа́л son derece olağan ve tarafsız bir kullanımdır.