Rusçada Со́лнце се́ло cümlesi “Güneş battı” anlamına gelir. Buradaki се́ло, bir fiilin geçmiş zaman biçimidir. Aynı harflerle yazılan село́ ise “köy” demektir. Kelimeyi yanlış vurgulamak, güneşin batmasıyla bir yerleşim yerini birbirine karıştırmaya neden olabilir.
Güneş neden «се́ло»?
İlk hecesi vurgulanan се́ло, “oturmak”, “bir yere konmak”, “inmek” ve bazı durumlarda “batmak” anlamlarına gelen сесть fiilinin geçmiş zaman biçimidir.
Türkçeye her zaman “oturdu” şeklinde çevrilmez. Doğru çeviri, cümlede eylemi gerçekleştiren varlığa göre belirlenir:
Со́лнце се́ло за го́ру. Güneş dağın arkasında battı.
Насеко́мое се́ло на стекло́. Böcek cama kondu.
Дитя́ се́ло на стул. Çocuk sandalyeye oturdu.
Bu örneklerin hepsinde aynı се́ло biçimi kullanılmıştır. Ancak fiilin Türkçe karşılığı bağlama göre “battı”, “kondu” veya “oturdu” olabilir.
«Сесть» fiilinin geçmiş zaman biçimleri
Rusçada geçmiş zamanda fiilin biçimi, öznenin cinsine ve sayısına göre değişir:
- сел — eril;
- се́ла — dişil;
- се́ло — nötr;
- се́ли — çoğul.
Örneğin:
Ма́льчик сел на стул. Erkek çocuk sandalyeye oturdu.
Де́вочка се́ла на стул. Kız çocuk sandalyeye oturdu.
Со́лнце се́ло. Güneş battı.
Де́ти се́ли за стол. Çocuklar masaya oturdular.
Со́лнце nötr cins bir isim olduğu için fiil се́ло biçimini alır. Bu nedenle Со́лнце се́ло ifadesindeki kelimeyi doğru anlayabilmek için öznenin dil bilgisel cinsini de bilmek gerekir.
Köy anlamındaki «село́»
Son hecesi vurgulanan село́, şehir dışında bulunan kırsal bir yerleşim yerini ifade eden nötr cins bir isimdir.
Э́то ма́ленькое село́. Bu küçük bir köydür.
Мои́ роди́тели живу́т в селе́. Anne ve babam köyde yaşıyor.
Мы прое́хали не́сколько сёл. Birkaç köyden geçtik.
Kelime çekimlendiğinde hem biçimi hem de vurgu yeri değişebilir:
- село́ — köy;
- в селе́ — köyde;
- из села́ — köyden;
- сёла — köyler;
- не́сколько сёл — birkaç köy.
Özellikle сёла biçimindeki ё harfi, kelimenin çoğul olduğunu ve “köyler” anlamına geldiğini gösterir.
Fiil ile isim cümlede nasıl ayırt edilir?
Се́ло bir eylem bildirir ve cümlede “ne yaptı?” sorusuna cevap verir:
Со́лнце се́ло ра́но. Güneş erken battı.
Село́ ise bir yerleşim yerini adlandırır ve “ne?” sorusuna cevap verir:
Село́ нахо́дится у реки́. Köy nehrin yanında bulunuyor.
Kelimenin önünde ма́ленькое, ти́хое, краси́вое veya ру́сское gibi bir sıfat bulunuyorsa genellikle köy anlamındaki село́ kullanılır. Kelime bir hareketi veya tamamlanmış bir eylemi anlatıyorsa се́ло biçimi gerekir.
Karşılaştırınız:
Со́лнце се́ло. Güneş battı.
Вдали́ бы́ло ти́хое село́. Uzakta sakin bir köy vardı.
Kumaş veya kıyafet için «сесть» fiili
Сесть fiili, bir kumaşın veya kıyafetin yıkandıktan sonra çekmesi ve küçülmesi anlamında da kullanılır. Bu durumda fiil Türkçeye “oturmak” değil, “çekmek” şeklinde çevrilir. Geçmiş zaman biçimi, küçülen eşyanın dil bilgisel cinsine göre değişir:
Тка́нь се́ла по́сле сти́рки. Kumaş yıkandıktan sonra çekti.
Сви́тер сел по́сле сти́рки. Kazak yıkandıktan sonra çekti.
Пла́тье се́ло и ста́ло ма́леньким. Elbise çekti ve küçüldü.
Bu kullanımda се́ла ve се́ло, bir insanın oturduğunu değil, kumaşın veya kıyafetin yıkama sonucunda küçüldüğünü bildirir.
Alıştırma
Cümlede güneşin batması, bir canlının bir yere konması veya nötr cins bir öznenin oturması anlatılıyorsa се́ло biçimini seçiniz. Bir köyden ya da kırsal yerleşim yerinden söz ediliyorsa doğru cevap село́ olacaktır. Seçiminizi yapmadan önce kelimenin cümlede eylem mi yoksa yer adı mı bildirdiğini belirleyiniz.