Rusçada “Yağmur yağıyor” demek için идёт дождь veya дождь идёт denir. Идёт burada “yürüyerek gidiyor” anlamına gelmez; yağmurun yağma sürecini bildirir. Bu kullanım Rusçada o kadar doğaldır ki ana dili Rusça olan biri cümlede yürüyen bir yağmur hayal etmez.
Идти́ yalnızca yürümek değildir
Rusça öğrenenlerin ilk karşılaştığı hareket fiillerinden biri идти́ fiilidir:
Я иду́ домо́й. — Eve yürüyorum.
Fakat идти́ çok anlamlı bir fiildir. Ulaşım araçlarının hareketi, zamanın ilerlemesi, bir etkinliğin devam etmesi ve bazı hava olayları da bu fiille anlatılabilir:
Идёт дождь. — Yağmur yağıyor.
Идёт снег. — Kar yağıyor.
Идёт уро́к. — Ders devam ediyor.
Bu cümlelerde Türkçeye her defasında “gitmek” veya “yürümek” diye çeviri yapılmaz. Fiilin karşılığı, yanında kullanılan isme ve bağlama göre belirlenir.
Bu özellik Rusça öğrenirken fiilleri tek bir Türkçe karşılıkla ezberlemenin neden yeterli olmadığını gösterir. Идти́ sözlükte ilk olarak “yürüyerek gitmek” anlamıyla görülebilir; ancak идёт дождь birleşimi bütünüyle “yağmur yağıyor” olarak öğrenilmelidir. Türkçedeki fiili Rusça cümleye kelimesi kelimesine taşımak da doğru sonuç vermez: yağmur için sıradan durumda дождь па́дает denmez.
Kelime sırası anlamı tamamen değiştirir mi?
Hem идёт дождь hem de дождь идёт doğrudur. Temel bilgi aynıdır; vurgu değişebilir.
“Dışarıda ne oluyor?” sorusuna cevap verirken идёт дождь denilebilir. Konu zaten yağmursa дождь идёт уже́ два часа́ yani “Yağmur iki saattir yağıyor” cümlesi daha doğal gelebilir.
Benzer bir fark soruların cevabında da görülür:
— Что там на у́лице?
— Dışarıda ne oluyor?
— Идёт дождь.
— Yağmur yağıyor.
— Дождь ещё идёт?
— Yağmur hala yağıyor mu?
— Нет, уже́ зако́нчился.
— Hayır, sona erdi.
İkinci soruda yağmur zaten konuşmanın konusudur. Bu nedenle дождь cümlenin başında yer alır.
Yağmurun şiddetini anlatan başka fiiller
Rusçada bütün yağmurlar aynı şekilde anlatılmaz:
- Дождь идёт. — Yağmur yağıyor.
- Дождь мороси́т. — Hafif hafif çiseliyor.
- Дождь льёт. — Yağmur çok şiddetli yağıyor.
- Дождь начина́ется. — Yağmur başlıyor.
- Дождь зако́нчился. — Yağmur sona erdi.
Дождь льёт ifadesindeki görüntü dökülen sudur; дождь мороси́т ise ince damlalı hafif yağmuru anlatır. Bu fiiller hava durumunu daha kesin tarif etmeyi sağlar.
Kar ve dolu için de идти́ kullanılabilir:
Весь день идёт снег. — Bütün gün kar yağıyor.
Вчера́ шёл град. — Dün dolu yağıyordu.
Ancak rüzgar için başka bir fiil gerekir: ду́ет ве́тер yani “rüzgar esiyor.” Идёт ве́тер doğal bir hava durumu cümlesi değildir. Hangi doğa olayının hangi fiille kullanıldığını birleşim halinde öğrenmek bu nedenle önemlidir.
Farklı zamanlarda kullanım
На у́лице идёт дождь. — Dışarıda yağmur yağıyor.
Когда́ мы вы́шли из до́ма, шёл дождь. — Evden çıktığımızda yağmur yağıyordu.
Но́чью пошёл си́льный дождь. — Gece şiddetli bir yağmur başladı.
Дождь идёт с са́мого утра́. — Sabahtan beri yağmur yağıyor.
Burada пошёл дождь yağmurun başlamasını anlatır. Шёл дождь ise geçmişte devam eden yağışı bildirir. Идти́ fiilinin geçmiş zaman biçimleri düzensiz görünür: eril biçim шёл, dişil biçim шла, nötr biçim шло, çoğul biçim шли olur.
Yağmur erkek cinsiyetli bir isim olduğu için geçmiş zamanda шёл kullanılır. Kar ve dolu da erkek cinsiyetlidir: шёл снег, шёл град. Buna karşılık dişil bir isim olan fırtına için шла гроза́ denebilir. Burada biçimi belirleyen şey hava olayının Türkçedeki karşılığı değil Rusça ismin dil bilgisel cinsiyetidir.
Türkçede yağmur gidiyor denilmediği için дождь идёт ilk bakışta şaşırtıcı olabilir. Ancak bunu kelime kelime çevrilecek geçici bir benzetme değil Rusçanın yerleşmiş bir kelime birleşimi olarak öğrenmek gerekir.