Bir yabancı dilde binlerce kelimenin anlamını bilmek, o dilde rahatça konuşabilmek için tek başına yeterli değildir. Bir kelimeyi metinde tanımak, Türkçe karşılığını hatırlamak ve aynı kelimeyi gerçek bir konuşma sırasında doğru yapının içinde kullanmak, dilsel açıdan farklı becerilerdir. Geniş bir söz varlığı dil yeterliliğinin önemli bileşenlerinden biridir; ancak bu söz varlığının iletişim sırasında kullanılabilir hâle gelmesi, kelimeler arasındaki anlamsal ve dilbilgisel ilişkilerin de öğrenilmesini gerektirir.
Bu fark özellikle Rusça gibi çekim, fiil yönetimi ve sözcükler arası dilbilgisel ilişkilerin güçlü olduğu dillerde belirginleşir.
Bir öğrenci bir Rusça kelimenin Türkçe karşılığını doğru söyleyebilir ve onu bir metinde gördüğünde anlayabilir. Buna rağmen aynı kelimeyi kendi cümlesinde kullanırken yanlış hâli seçebilir, uygun olmayan bir fiille birleştirebilir veya Rusçada mümkün olmakla birlikte doğal olmayan bir ifade oluşturabilir.
Dolayısıyla gerçek sözcük bilgisi yalnızca “Bu kelime ne demektir?” sorusunun cevabından oluşmaz.
Bir Kelimeyi Bilmek Ne Demektir?
Bir sözcüğü bilmek ilk bakışta onun anlamını bilmek gibi görünür.
Örneğin:
решение — karar
Öğrenci bu eşleştirmeyi öğrendiğinde önemli bir ilk adımı tamamlamış olur. Fakat решение kelimesini aktif olarak kullanabilmesi için bundan daha fazla bilgiye ihtiyaç vardır.
Örneğin:
принять решение
karar vermek / karar almak
важное решение
önemli karar
изменить решение
kararını değiştirmek
отказаться от решения
karardan vazgeçmek
Burada kelimenin sözlük anlamı değişmemektedir. Ancak kelimenin gerçek dil içindeki kullanımı, hangi fiillerle ve sıfatlarla birleştiği ve hangi dilbilgisel yapılara girdiği sayesinde ortaya çıkar.
Bu nedenle sözcük bilgisi en az birkaç farklı bileşen içerir: kelimenin temel anlamı, farklı bağlamlardaki anlamları, dilbilgisel özellikleri, diğer kelimelerle birleşme biçimleri ve iletişim sırasında hangi durumlarda kullanılmasının doğal olduğu.
Bir kelime yalnızca bağımsız bir anlam birimi değildir. Aynı zamanda başka dil unsurlarıyla belirli ilişkiler kuran bir sistem öğesidir.
Pasif Söz Varlığı ile Aktif Söz Varlığı Aynı Değildir
Bir öğrencinin tanıdığı bütün kelimeleri konuşurken kullanabilmesi beklenemez.
Örneğin öğrenci şu cümleyi okuduğunda rahatlıkla anlayabilir:
Я интересуюсь русской литературой.
Rus edebiyatıyla ilgileniyorum.
Buradaki интересоваться fiilinin “ilgilenmek” anlamına geldiğini de bilir.
Ancak kendisinden “Neyle ilgileniyorsunuz?” sorusuna Rusça cevap vermesi istendiğinde şöyle bir yapı üretmesi mümkündür:
Я интересуюсь русская литература.
Kelimenin anlamı bilinmektedir; sorun sözlük bilgisinde değildir. Öğrenci fiilin gerektirdiği dilbilgisel modeli henüz aktif olarak kullanamamaktadır.
Doğru yapı:
интересоваться чем?
ve dolayısıyla:
Я интересуюсь русской литературой.
şeklindedir.
Bu örnek, pasif ve aktif söz varlığı arasındaki farkı açık biçimde gösterir.
Pasif söz varlığı, öğrencinin okurken veya dinlerken tanıyabildiği kelimeleri kapsar.
Aktif söz varlığı ise öğrencinin kendi konuşmasında veya yazısında uygun biçimde kullanabildiği kelimelerden oluşur.
İkinci beceri yalnızca kelimenin anlamını hatırlamayı değil, onun dilbilgisel ve sözcüksel davranışını da yönetebilmeyi gerektirir.
Rusçada Fiil Yönetimi Sözcük Bilgisinin Bir Parçasıdır
Rusça öğreniminde kelimeleri dilbilgisinden tamamen bağımsız öğretmenin temel sorunlarından biri fiil yönetimidir.
Birçok Rusça fiil, kendisinden sonra gelen ismin belirli bir hâlde kullanılmasını gerektirir.
Örneğin:
помогать кому?
birine yardım etmek
Я помогаю другу.
Arkadaşıma yardım ediyorum.
звонить кому?
Я звоню сестре.
Kız kardeşimi arıyorum.
бояться кого? чего?
Он боится собаки.
O köpekten korkuyor.
пользоваться чем?
Я пользуюсь компьютером.
Bilgisayar kullanıyorum.
думать о ком? о чём?
Я думаю о работе.
İşi düşünüyorum.
Eğer öğrenci yalnızca şu listeyi öğrenirse:
помогать — yardım etmek
звонить — telefon etmek
бояться — korkmak
пользоваться — kullanmak
думать — düşünmek
önemli miktarda sözcük bilgisi edinmiş olur, ancak henüz bu fiillerle doğru Rusça cümle kurmayı öğrenmiş sayılmaz.
Çünkü her fiille birlikte aslında bir yönetim modeli de öğrenilmelidir:
помогать + кому?
бояться + кого? чего?
пользоваться + чем?
думать + о ком? о чём?
Bu nedenle özellikle Rusçada fiilleri yalnızca çevirileriyle birlikte ezberlemek, eksik bir öğrenme biçimidir.
Kelimeler Dilde Rastgele Birleşmez
Dil kullanıcısı teorik olarak doğru anlamlara sahip kelimeleri yan yana getirerek her zaman doğal bir ifade oluşturamaz.
Her dilde bazı kelimelerin birlikte kullanılma eğilimi diğerlerinden daha güçlüdür. Bu olgu genel olarak sözcüksel eşdizimlilik ile ilişkilidir.
Örneğin Rusçada:
принять решение
karar almak
denir.
Buradaki принять fiilinin temel anlamlarından biri “almak, kabul etmek”tir. Ancak решение kelimesiyle birlikte kullanıldığında ortaya yerleşik bir ifade çıkar.
Benzer biçimde:
задавать вопрос
soru sormak
обращать внимание
dikkat etmek / dikkatini yöneltmek
играть роль
rol oynamak
оказывать влияние
etki göstermek / etkilemek
принимать участие
katılmak
Bu yapıları oluşturan kelimelerin her birini ayrı ayrı bilmek, öğrencinin bu birleşimleri kendiliğinden üreteceğini garanti etmez.
Örneğin вопрос kelimesinin “soru”, делать fiilinin ise “yapmak” anlamına geldiğini bilen bir öğrencinin başka bir dildeki yapıyı Rusçaya doğrudan aktararak doğal olmayan bir birleşim oluşturması mümkündür.
Rusçada standart yapı:
задать вопрос
veya süreç anlamında:
задавать вопросы
şeklindedir.
Dolayısıyla sözcük öğreniminin önemli bir bölümü tek kelimelerden değil, kelime birlikteliklerinden oluşur.
Ana Dilden Doğrudan Çeviri Neden Sorun Yaratabilir?
Bir yabancı dili konuşurken öğrenci doğal olarak bildiği dillerdeki yapılardan yararlanır. Ancak iki dildeki kelimeler sözlükte aynı çeviriyle gösterilse bile kullanım alanları tamamen örtüşmeyebilir.
Örneğin Rusçada Türkçedeki “bilmek” kavramı her durumda tek bir fiille ifade edilmez.
Karşılaştıralım:
Я знаю этого человека.
Bu kişiyi tanıyorum.
Я знаю русский язык.
Rusça biliyorum.
Ancak:
Я умею плавать.
Yüzme biliyorum / yüzebiliyorum.
Burada Rusçada знать değil, bir beceriyi yapabilme anlamını veren уметь kullanılır.
Benzer şekilde “dinlemek” ve “duymak” kavramları:
слушать — dinlemek
слышать — duymak
aynı anlamsal alanla ilişkili olmasına rağmen farklı dilsel görevleri yerine getirir:
Я слушаю музыку.
Müzik dinliyorum.
Я слышу музыку.
Müziği duyuyorum.
Öğrenci yalnızca Türkçe karşılıklar üzerinden kelime öğrenirse bu tür ayrımları gözden kaçırabilir.
Bu nedenle bir kelimenin başka bir dildeki karşılığı öğrenmenin başlangıç noktası olabilir, fakat kelimenin kullanımını bütünüyle açıklamaz.
Sözcüğün Anlamı Cümle İçinde Kesinleşir
Birçok kelime tek bir sabit anlama sahip değildir. Kullanıldığı bağlama göre farklı anlamlar kazanabilir.
Örneğin Rusça идти fiili başlangıç seviyesinde genellikle “gitmek, yürüyerek gitmek” olarak öğrenilir:
Я иду в магазин.
Mağazaya gidiyorum.
Fakat aynı fiil daha sonra çok farklı yapılarda karşımıza çıkar:
Идёт дождь.
Yağmur yağıyor.
Фильм идёт два часа.
Film iki saat sürüyor.
Поезд идёт в Москву.
Tren Moskova’ya gidiyor.
Время идёт быстро.
Zaman hızlı geçiyor.
Bu örneklerde идти kelimesini tek bir Türkçe karşılıkla açıklamak mümkün değildir.
Öğrenci dil seviyesi yükseldikçe kelimeleri yalnızca sözlük maddeleri olarak değil, farklı bağlamlarda farklı işlevler kazanabilen dil birimleri olarak değerlendirmeyi öğrenmek zorundadır.
Tek Kelime Yerine Dil Modeli Öğrenmek
Sözcük öğretiminde daha verimli yaklaşımlardan biri, yeni kelimeyi mümkün olduğunca kullanılabileceği bir yapı içinde sunmaktır.
Örneğin yalnızca:
мечтать — hayal etmek
yerine:
мечтать о чём?
modeli öğrenilebilir.
Ardından:
мечтать о путешествии
bir seyahatin hayalini kurmak
мечтать о новой работе
yeni bir işin hayalini kurmak
мечтать о будущем
geleceği hayal etmek
gibi örnekler kullanılabilir.
Aynı yöntem isimler için de geçerlidir.
Yalnızca:
интерес — ilgi
yerine:
интерес к чему?
интерес к языкам
dillere ilgi
интерес к русской культуре
Rus kültürüne ilgi
öğrenildiğinde öğrenci kelimenin yalnızca anlamını değil, cümlede nasıl davranacağını da görür.
Bu yaklaşım özellikle üretim becerisi açısından önemlidir. Çünkü konuşurken insan çoğu zaman sıfırdan tek tek kelime seçip daha sonra bunları dilbilgisel olarak birleştirmez. Daha önce karşılaştığı ve kullandığı çok sayıda hazır veya yarı hazır dil modelinden yararlanır.
Hazır Yapılar Konuşma Hızını Nasıl Etkiler?
Konuşma sırasında insanın zamanı sınırlıdır.
Örneğin öğrenci:
“Bu konu hakkında ne düşündüğümü söylemek istiyorum.”
anlamındaki bir ifadeyi oluştururken her kelimeyi ayrı ayrı seçmek ve her birinin dilbilgisel biçimini hesaplamak zorunda kalırsa konuşma son derece yavaş ilerler.
Ancak öğrenci:
Я думаю, что…
Bence / düşünüyorum ki…
Мне кажется, что…
Bana öyle geliyor ki…
По-моему,…
Bence…
gibi yapıları bütün olarak aktif belleğinde bulunduruyorsa, düşüncesinin asıl içeriğine odaklanabilir.
Benzer durum günlük iletişimde de görülür:
Я хотел бы…
… isterdim.
Можно мне…?
… yapabilir miyim / alabilir miyim?
Я не уверен, что…
… olduğundan emin değilim.
Дело в том, что…
Mesele şu ki…
Bu tür kalıplar kelime öğreniminin karşıtı değildir. Tam tersine, kelimelerin gerçek iletişim içinde kullanılmasını mümkün kılan yapılardır.
Kelime Sayısı Tek Başına Dil Seviyesini Göstermez
İki öğrencinin teorik olarak bildiği kelime sayısı birbirine yakın olabilir, fakat gerçek dil yeterlilikleri önemli ölçüde farklı olabilir.
Birinci öğrenci çok sayıda kelimenin çevirisini bilir ancak:
- hangi hâlle kullanıldıklarını,
- hangi kelimelerle doğal biçimde birleştiklerini,
- hangi bağlamlarda uygun olduklarını,
- aralarındaki anlam farklarını
yeterince bilmeyebilir.
İkinci öğrencinin bildiği toplam kelime sayısı daha düşük olabilir, fakat sahip olduğu söz varlığını farklı cümlelerde ve iletişim durumlarında etkin biçimde kullanabilir.
Gerçek iletişim açısından ikinci öğrencinin söz varlığı daha işlevseldir.
Bu nedenle dil gelişimini yalnızca “kaç kelime biliyorum?” sorusuyla ölçmek yanıltıcı olabilir.
Daha anlamlı sorular şunlardır:
Bu kelimeyle cümle kurabiliyor muyum?
Hangi kelimelerle birlikte kullanıldığını biliyor muyum?
Hangi dilbilgisel yapıyı gerektirdiğini biliyor muyum?
Konuşurken bu kelimeyi düşünmeden kullanabiliyor muyum?
Benzer anlamdaki başka kelimelerden hangi yönleriyle ayrıldığını biliyor muyum?
Bağlam İçinde Öğrenmek Ne Anlama Gelir?
“Kelimeyi bağlam içinde öğrenmek” ifadesi bazen yalnızca kelimenin yanında örnek bir cümle görmek şeklinde anlaşılır. Oysa bağlam bundan daha geniştir.
Örneğin покупать fiili alışveriş bağlamında öğretildiğinde öğrenci yalnızca “satın almak” anlamını öğrenmez.
Şu modelleri de kullanabilir:
покупать что?
Я покупаю хлеб.
Ekmek alıyorum.
Я покупаю новую куртку.
Yeni bir mont alıyorum.
Где вы обычно покупаете продукты?
Genellikle yiyecekleri nereden alıyorsunuz?
Что вы хотите купить?
Ne satın almak istiyorsunuz?
Böylece tek bir kelime aynı anda nesne belirtme, sıfat uyumu, soru oluşturma ve gerçek bir iletişim durumu içinde kullanılabilir.
Kelime artık sözlükteki bağımsız bir madde olmaktan çıkar ve daha büyük bir dil sisteminin parçası hâline gelir.
Söz Varlığı ile Dilbilgisi Birbirinden Ayrı Sistemler Değildir
Dil öğretiminde “kelime” ve “dilbilgisi” ayrı ders başlıkları olarak ele alınabilir. Analiz açısından bu ayrım yararlıdır; ancak gerçek iletişimde iki sistem sürekli olarak birbirine bağlıdır.
Örneğin öğrenci зависеть fiilini öğrenirken aynı zamanda şu modeli öğrenmelidir:
зависеть от кого? от чего?
Результат зависит от подготовки.
Sonuç hazırlığa bağlıdır.
Всё зависит от ситуации.
Her şey duruma bağlıdır.
Aynı şekilde влияние ismi:
влияние на кого? на что?
modeliyle kullanılabilir:
влияние на общество
toplum üzerindeki etki
Burada sözcüksel bilgi ile dilbilgisel bilgi kesin sınırlarla ayrılamaz. Kelimenin nasıl çekildiği, hangi hâli yönettiği ve hangi yapılarla birleştiği, o kelimeyi bilmenin bir parçasıdır.
Anlamaktan Kullanıma Geçiş
Yeni bir kelimenin aktif söz varlığına geçmesi genellikle tek bir karşılaşmayla gerçekleşmez.
Öğrenci önce kelimeyi bir metinde tanıyabilir. Daha sonra anlamını hatırlamayı öğrenir. Ardından kontrollü bir alıştırmada doğru biçimi seçebilir. Daha sonraki aşamada kendi cümlesini kurar ve nihayet kelimeyi gerçek bir konuşmada kendiliğinden kullanabilir.
Örneğin:
советовать — tavsiye etmek
İlk aşamada öğrenci kelimenin anlamını öğrenir.
Daha sonra:
советовать кому? что?
modelini görür.
Ardından:
Я советую другу эту книгу.
Arkadaşıma bu kitabı tavsiye ediyorum.
gibi örneklerle çalışır.
Sonraki aşamada öğrenciye:
Какой фильм вы можете посоветовать другу?
Bir arkadaşınıza hangi filmi tavsiye edebilirsiniz?
sorusu yöneltildiğinde kelimeyi artık kendi mesajını oluşturmak için kullanması gerekir.
Sözcüğün aktifleşmesi tam olarak bu noktada başlar.
Amaç Daha Fazla Kelime Değil, Daha Kullanılabilir Bir Dil Sistemidir
Geniş söz varlığı yabancı dil yeterliliğinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Bir öğrenci yeterli sayıda kelime bilmeden karmaşık metinleri anlayamaz ve düşüncelerini ayrıntılı biçimde ifade edemez.
Ancak sözcük öğreniminin niceliği kadar niteliği de önemlidir.
Kelime öğrenirken yalnızca Türkçe karşılığını bilmek yerine şu unsurların birlikte öğrenilmesi çok daha işlevseldir:
- kelimenin temel ve bağlama bağlı anlamları,
- hangi hâllerle veya edatlarla kullanıldığı,
- hangi kelimelerle doğal biçimde birleştiği,
- hangi iletişim durumlarında tercih edildiği,
- benzer anlamdaki kelimelerden nasıl ayrıldığı,
- gerçek cümlelerde nasıl kullanıldığı.
Bu yaklaşımda amaç öğrencinin zihninde giderek büyüyen bağımsız bir “kelime listesi” oluşturmak değildir.
Amaç, kelimeler arasında anlamsal, dilbilgisel ve kullanım temelli bağlantılar kurmaktır.
Çünkü konuşma sırasında ihtiyaç duyduğumuz şey yalnızca çok sayıda kelimeyi hatırlamak değildir. Bu kelimeleri doğru ilişkiler içinde bir araya getirerek anlamlı ve doğal ifadeler oluşturabilmektir.
Bir kelimeyi gerçekten bilmek, onun çevirisini bilmekten daha fazlasıdır. Kelimeyi bilmek; onun nerede, nasıl ve hangi yapılar içinde kullanılacağını da bilmektir.