Yabancı dil öğreniminde dilbilgisi çoğu zaman kurallar, tablolar ve ek listeleriyle özdeşleştirilir. Özellikle Rusça gibi çekim sisteminin gelişmiş olduğu bir dil söz konusu olduğunda, öğrenciler sık sık çok sayıda kuralı ve kelime sonunu ezberlemeleri gerektiğini düşünürler.
Ancak bir dilbilgisi kuralını bilmek ile bu kuralı gerçek iletişim sırasında doğru ve hızlı biçimde kullanabilmek aynı şey değildir. Bir öğrenci bir çekim tablosunu eksiksiz olarak hatırlayabilir, fakat konuşurken doğru biçimi seçmek için uzun süre düşünmek zorunda kalabilir. Başka bir öğrenci ise aynı kuralı teorik olarak ayrıntılı biçimde açıklayamaz, ancak gerekli yapıyı konuşma sırasında doğal olarak kullanabilir.
Dil öğretiminin temel amaçlarından biri tam olarak bu ikinci beceriyi geliştirmektir: dilbilgisel bilgiyi kullanılabilir bir dil becerisine dönüştürmek.
Bir Kuralı Bilmek ile Kullanabilmek Arasındaki Fark
Dil öğreniminde teorik bilgi gereksiz değildir. Öğrencinin belirli bir yapının nasıl oluştuğunu ve hangi durumda kullanıldığını anlaması öğrenme sürecini önemli ölçüde kolaylaştırabilir.
Sorun, öğrenmenin yalnızca bu aşamada kalmasıdır.
Örneğin öğrenci Rusçada isimlerin üç gramatik cinsiyete ayrıldığını öğrenebilir:
- стол — eril;
- книга — dişil;
- окно — nötr.
Daha sonra sıfatların isimle cinsiyet bakımından uyum sağladığını da öğrenir:
- новый стол — yeni masa
- новая книга — yeni kitap
- новое окно — yeni pencere
Öğrenci bu sistemi bir tabloda doğru biçimde gösterebilir. Ancak gerçek iletişimde görevi tabloyu hatırlamak değildir. Yeni bir isim gördüğünde veya duyduğunda onun cinsiyetini belirlemeli, uygun sıfat biçimini seçmeli ve bütün bunları konuşmanın normal temposunu bozmadan yapabilmelidir.
Dolayısıyla bilgi ile beceri arasında önemli bir fark vardır.
Öğrenci:
новый / новая / новое
biçimlerini ezberlemiş olabilir. Fakat asıl öğrenme, şu tür ifadeleri fazla düşünmeden üretebildiği zaman gerçekleşmeye başlar:
новый телефон
новая машина
новое место
Burada öğrenci artık yalnızca bir kuralı hatırlamaz; belirli bir dil modelini kullanır.
Deklaratif Bilgiden İşlemsel Bilgiye
Dil öğrenimi açısından bu farkı açıklamak için deklaratif ve işlemsel bilgi ayrımından yararlanmak mümkündür.
Deklaratif bilgi, öğrencinin bir kural hakkında bilinçli olarak bildiği şeydir. Örneğin:
Rusçada bir sıfat, bağlı olduğu isimle cinsiyet, sayı ve hâl bakımından uyum sağlar.
Bu, doğru bir dilbilgisel bilgidir.
İşlemsel bilgi ise öğrencinin bu kuralı gerçek bir dilsel görev sırasında uygulayabilmesidir.
Örneğin öğrenci bir mağazada bir ürünü tarif ederken:
Мне нужна красная сумка.
Bana kırmızı bir çanta lazım.
cümlesini kurarken aynı anda birkaç dilbilgisel işlem gerçekleştirir. сумка kelimesinin dişil olduğunu bilir, красный sıfatını uygun biçime dönüştürür ve нужен / нужна / нужно yapısında doğru biçimi seçer.
Akıcı konuşmada bu işlemlerin her biri için ayrı ayrı kural düşünmek mümkün değildir.
Bu nedenle dil öğretiminde amaç yalnızca öğrencinin “doğru cevabın neden doğru olduğunu” açıklayabilmesi değil, gerekli yapıyı giderek daha hızlı ve daha az bilinçli kontrolle kullanabilmesidir.
Rusçada Hâl Eklerini Ezberlemek Neden Yeterli Değildir?
Bu sorun özellikle Rusçanın hâl sisteminde açık biçimde görülür.
Örneğin belirtme hâlinin bazı biçimlerini öğrenen bir öğrenci aşağıdaki değişiklikleri ezberleyebilir:
книга → книгу
машина → машину
Fakat hâl sistemi yalnızca kelime sonlarından oluşmaz. Öğrencinin önce hangi hâlin neden kullanıldığını anlaması gerekir.
Karşılaştıralım:
Я читаю книгу.
Kitap okuyorum.
Я говорю о книге.
Kitap hakkında konuşuyorum.
У меня нет книги.
Bende kitap yok.
Aynı книга kelimesi üç farklı yapıda üç farklı biçimde karşımıza çıkar:
книгу — книге — книги
Buradaki temel mesele üç farklı kelime sonunu ezberlemek değildir. Öğrencinin şu ilişkileri öğrenmesi gerekir:
читать что? → книгу
говорить о чём? → о книге
нет чего? → книги
Başka bir ifadeyle, Rusçada dilbilgisi çoğu zaman tek tek kelimelerden ziyade yapılar ve yönetim modelleri üzerinden işler.
Bu nedenle yalnızca:
-а → -у
gibi mekanik dönüşümleri ezberlemek, öğrencinin gerçek cümle kurma becerisini sınırlı ölçüde geliştirir.
Çok daha işlevsel olan yöntem, biçimi anlam ve kullanım modeliyle birlikte öğrenmektir:
читать книгу
покупать машину
видеть сестру
Bu durumda öğrenci yalnızca bir ek değil, tekrar kullanılabilecek bir dil modeli edinir.
Dilbilgisi Bağlam İçinde Öğrenildiğinde Daha İşlevsel Hâle Gelir
Bir dilbilgisi yapısının iletişimsel işlevi, gerçek veya gerçeğe yakın bir bağlam içinde çok daha açık görülür.
Örneğin yer bildiren предложный падеж yalnızca şu tablo üzerinden öğretilebilir:
-е / -и
Ancak öğrencinin günlük iletişim açısından asıl ihtiyacı “bir kelimeyi предложный падеж biçimine dönüştürmek” değildir. Birinin veya bir şeyin nerede olduğunu söyleyebilmektir.
Bu nedenle:
в школе — okulda
в магазине — mağazada
на работе — işte
в Москве — Moskova’da
gibi örnekler tek tek biçimlerden daha anlamlı bir sistem oluşturur.
Ardından aynı yapı gerçek cümlelere taşınabilir:
Я работаю в школе.
Okulda çalışıyorum.
Анна сейчас в магазине.
Anna şu anda mağazada.
Мы живём в Москве.
Moskova’da yaşıyoruz.
Bu aşamada öğrenci dilbilgisini soyut bir sınıflandırma olarak değil, belirli bir iletişim görevini yerine getiren araç olarak görmeye başlar.
Tekrar Gerekli, Fakat Mekanik Tekrar Yeterli Değildir
Dil öğreniminde tekrar kaçınılmazdır. Bir yapıyla yalnızca bir kez karşılaşmak çoğu durumda onun aktif kullanıma geçmesi için yeterli olmaz.
Ancak bütün tekrar türleri aynı sonucu vermez.
Örneğin öğrenci yirmi kez:
Я читаю книгу.
cümlesini tekrarlayabilir. Bu çalışma belirli ölçüde yararlı olsa da öğrencinin yapıyı farklı durumlara aktarabildiğini göstermez.
Daha etkili bir alıştırma dizisi, aynı dil modelini farklı sözcüklerle ve farklı iletişim görevleriyle kullanmayı gerektirir:
Я читаю книгу.
Я смотрю фильм.
Я покупаю хлеб.
Я слушаю музыку.
Daha sonra öğrenciye soru verilebilir:
Что вы читаете?
Что вы смотрите?
Что вы обычно покупаете?
Какую музыку вы слушаете?
Burada dilbilgisel yapı aynıdır, fakat öğrenci artık hazır bir cümleyi tekrar etmek yerine yapıyı yeni bir içerikle üretmek zorundadır.
Bu tür değişken tekrar, dilbilgisel modelin farklı bağlamlarda kullanılmasını sağlar.
Kontrollü Alıştırmadan Serbest Kullanıma
Dilbilgisel becerinin gelişimi genellikle tek aşamada gerçekleşmez. Yeni bir yapı önce oldukça kontrollü bir ortamda çalışılabilir.
Örneğin:
Это новый дом.
Это новая квартира.
Это новое здание.
Daha sonra öğrenciye doğru biçimi seçme görevi verilebilir:
новый / новая / новое машина
Ardından yapı daha açık bir göreve taşınabilir:
Resimdeki nesneleri tarif ediniz.
Ve son aşamada öğrenci bu dilbilgisini gerçek bir iletişim amacıyla kullanabilir:
Yaşadığınız evi veya satın almak istediğiniz bir evi tarif ediniz.
Bu süreçte aynı dilbilgisel yapı giderek daha bağımsız biçimde kullanılır.
Dolayısıyla iyi hazırlanmış bir dilbilgisi çalışması yalnızca doğru cevabı buldurmaz. Öğrenciyi tanımadan üretime, üretimden de iletişimsel kullanıma götürür.
Tablolar ve Kurallar Gereksiz mi?
Hayır.
Dilbilgisi tablolarını veya açık kural açıklamalarını tamamen reddetmek de doğru değildir. Özellikle Rusçada çekim sistemini düzenli biçimde görmek öğrencinin dil yapısını anlamasını kolaylaştırabilir.
Tablolar çok yararlı birer referans aracıdır.
Ancak referans aracı ile öğrenme yöntemini birbirinden ayırmak gerekir.
Örneğin bir öğrenci şahıs zamirlerinin biçimlerini bir tabloda görebilir:
я — меня — мне — мной — обо мне
Bu tablo sistemin genel yapısını anlamasına yardımcı olur.
Fakat yalnızca tabloyu ezberlemek öğrencinin şu ifadeleri doğal biçimde kullanmasını garanti etmez:
Он меня знает.
O beni tanıyor.
Он мне помогает.
O bana yardım ediyor.
Он говорит обо мне.
O benim hakkımda konuşuyor.
Burada hangi biçimin kullanılacağını belirleyen şey yalnızca zamirin kendisi değil, fiil ve cümle içindeki anlam ilişkisidir.
Bu nedenle tablo öğrenmenin son noktası değil, sistemi anlamaya yardımcı olan araçlardan biridir.
Dilbilgisini Kelimelerden Ayırmak da Bir Sorundur
Geleneksel öğretimde bazen “bugün dilbilgisi”, “yarın kelime” şeklinde keskin bir ayrım yapılır. Oysa gerçek dil kullanımı bu şekilde çalışmaz.
Bir fiili öğrenmek çoğu zaman onun dilbilgisel davranışını da öğrenmek anlamına gelir.
Örneğin yalnızca:
помогать — yardım etmek
eşleştirmesini bilmek yeterli değildir.
Öğrencinin şu modeli de öğrenmesi gerekir:
помогать кому?
Я помогаю другу.
Arkadaşıma yardım ediyorum.
Benzer biçimde:
интересоваться чем?
Она интересуется русской культурой.
O, Rus kültürüyle ilgileniyor.
ve:
думать о ком? о чём?
Я думаю о работе.
İşi düşünüyorum.
Bu örneklerde sözcük bilgisi ile dilbilgisi birbirinden ayrı değildir. Bir kelimeyi gerçekten kullanabilmek, onun başka kelimelerle hangi dilbilgisel ilişkileri kurduğunu da bilmeyi gerektirir.
Hata Yapmadan Otomatikleşme Mümkün Değildir
Öğrenciler bazen yeni bir yapıyı tamamen öğrenmeden kullanmamaları gerektiğini düşünürler. Bunun sonucu olarak konuşurken sürekli kendi cümlelerini kontrol eder ve hata yapmaktan kaçınmaya çalışırlar.
Fakat dil becerisinin gelişmesi, üretim olmadan mümkün değildir.
Öğrenci yeni bir dilbilgisel yapıyı kullanmaya başladığında hata yapabilir. Bu, otomatik olarak yöntemin başarısız olduğu anlamına gelmez. Önemli olan hatanın sistematik biçimde fark edilmesi, gerekli düzeltmenin yapılması ve doğru modelin yeterli sayıda farklı bağlamda tekrar edilmesidir.
Dil öğretiminde hedef, ilk denemeden itibaren kusursuz üretim değil; giderek daha doğru, daha hızlı ve daha bağımsız üretimdir.
Dilbilgisi Bir Amaç Değil, İletişim Aracıdır
Rusça dilbilgisi gerçekten karmaşık bir sistemdir. Hâller, fiil görünüşleri, hareket fiilleri, sıfat ve isim çekimleri gibi konular sistemli bir çalışma gerektirir.
Fakat bu sistemin öğrenilmesinin amacı bir öğrencinin dilbilgisi terminolojisini ezbere söyleyebilmesi değildir.
Amaç, öğrencinin:
nerede olduğunu anlatabilmesi,
bir nesneyi tarif edebilmesi,
geçmişte ne yaptığını aktarabilmesi,
bir planı açıklayabilmesi,
fikrini ifade edebilmesi
ve zamanla daha karmaşık düşünceleri Rusça olarak yapılandırabilmesidir.
Bu nedenle etkili bir Rusça öğretiminde dilbilgisi ne tamamen ortadan kaldırılmalı ne de ezberlenecek bağımsız kurallar listesine dönüştürülmelidir.
En verimli yaklaşım, dilbilgisel yapının önce anlaşılması, ardından kontrollü alıştırmalarla pekiştirilmesi, farklı bağlamlarda tekrar kullanılması ve sonunda gerçek iletişim içinde giderek otomatikleşmesidir.
Bir dili bilmek, onun kurallarını hatırlamak değil; gerektiği anda bu kuralları düşünmeden kullanabilmektir.