Duvardaki saate her baktığınızda aynı zamanı görüyorsanız saat ayağa kalkmış değildir. Rusça часы́ вста́ли, saatin durduğunu ve artık zamanı ilerletmediğini bildirir. Bunun nedeni bitmiş bir pil, mekanik bir arıza veya başka bir teknik sorun olabilir.
Rusçada çalışan saat “gider”, bozulan saat ise “durur” ya da kelimesi kelimesine “ayağa kalkar”. Bu kullanım insanlar için geçerli встать anlamından farklıdır ve günlük dilde son derece doğaldır. İfade tek başına saatin neden durduğunu açıklamaz; yalnızca ibrelerin veya göstergenin ilerlemediği sonucu belirtir.
Часы́ neden çoğul biçimde?
Rusça часы́ sözcüğü tek bir saatten söz edilirken de dil bilgisel olarak çoğul biçimdedir:
Э́то мои́ но́вые часы́. — Bu benim yeni saatim.
Часы́ вися́т на стене́. — Saat duvarda asılı.
Часы́ вста́ли. — Saat durdu.
Bu nedenle geçmiş zamandaki fiil de çoğul olur: вста́ли. Часы́ встал denmez. Bir saatlik süreyi anlatan час ise tekil ve eril bir sözcüktür: прошёл оди́н час “bir saat geçti” demektir. Час ile zamanı gösteren часы́ birbirine karıştırılmamalıdır.
Ayağa kalkmak ile durmak aynı fiilde nasıl birleşiyor?
Встать fiilinin temel anlamlarından biri oturulan veya yatılan yerden kalkmaktır:
Он встал со сту́ла. — Sandalyeden kalktı.
Ancak hareket eden bir mekanizma için встать, çalışmanın durması anlamına gelebilir:
Часы́ вста́ли. — Saat durdu.
Стано́к встал. — Makine durdu.
Рабо́та вста́ла. — İş durdu.
Ortak görüntü hareketin kesilmesidir. İnsan ayağa kalkarken yeni bir hareket yapar; mekanizma “kalktığında” ise tam tersine hareket etmeyi bırakır. Hangi anlamın gerektiğini özne belirler.
Вста́ли ve останови́лись arasındaki fark
Часы́ останови́лись tarafsız ve açık bir ifadedir. Часы́ вста́ли ise günlük konuşmada doğal ve daha kısa bir seçenektir. İki cümle çoğu durumda aynı olayı anlatır.
Часы́ слома́лись ise saatin bozulduğunu bildirir. Durmuş bir saatin mutlaka bozuk olması gerekmez; pili bitmiş veya kurulması unutulmuş olabilir. Bu nedenle neden bilinmiyorsa önce часы́ вста́ли veya часы́ останови́лись demek daha kesin olur.
Karşılaştırmak için:
Часы́ вста́ли, потому́ что се́ла батаре́йка. — Pil bittiği için saat durdu.
Часы́ слома́лись, и их на́до отда́ть в ремо́нт. — Saat bozuldu ve tamire verilmesi gerekiyor.
İlk durumda yeni pil sorunu çözebilir. İkinci durumda teknik bir arıza vardır.
Saat yanlış zamanı gösteriyorsa
Saat tamamen durmadan da yanlış çalışabilir. Rusçada bunun için özel fiiller kullanılır:
Часы́ спеша́т на пять мину́т. — Saat beş dakika ileri.
Часы́ отстаю́т на де́сять мину́т. — Saat on dakika geri.
Часы́ иду́т то́чно. — Saat doğru çalışıyor.
Часы́ не иду́т. — Saat çalışmıyor.
Buradaki идти́ de yürümek anlamında değildir. Saatin mekanizmasının çalışmasını ve zamanın ilerlemesini anlatır. Böylece Rusçada часы́ иду́т ise saat çalışır, часы́ встаю́т veya часы́ оста́навливаются ise durur.
Mekanik bir saati çalıştırmak için завести́ часы́ denir. Pilli bir saatte ise замени́ть батаре́йку yani “pili değiştirmek” gerekir:
Я забы́л завести́ часы́, и они́ вста́ли. — Saati kurmayı unuttum ve saat durdu.
Наве́рное, на́до замени́ть батаре́йку. — Herhalde pili değiştirmek gerekiyor.
Günlük konuşmadan bir örnek
— Кото́рый час?
— Saat kaç?
— Не зна́ю. У меня́ часы́ вста́ли.
— Bilmiyorum. Saatim durmuş.
— Дава́й посмо́трим на телефо́не.
— Telefona bakalım.
У меня́ вста́ли часы́ biçimi saatin kime ait olduğunu belirtir. Мои́ часы́ вста́ли de doğrudur; ancak günlük konuşmada у меня́ yapısı çok yaygındır.
Türkçede “saat durdu” ifadesi Rusça anlamı doğrudan karşılar. Rusçayı öğrenirken asıl dikkat edilmesi gereken nokta, часы́ sözcüğünün tek bir saat için bile çoğul olması ve встать fiilinin mekanizma durması anlamında da kullanılabilmesidir.