Rusça це́ны взлете́ли ifadesi fiyatların kısa sürede ve belirgin ölçüde arttığını anlatır. Fiyatların gerçekten havalanması söz konusu değildir. Yukarı doğru hızlı hareket eden bir uçak veya roket görüntüsü ekonomik bir değişime aktarılır.
Her fiyat artışı “uçuş” değildir
Rusçada fiyat artışını anlatan birkaç ifade vardır:
- це́ны вы́росли — fiyatlar arttı;
- це́ны подняли́сь — fiyatlar yükseldi;
- це́ны подскочи́ли — fiyatlar aniden sıçradı;
- це́ны взлете́ли — fiyatlar çok hızlı ve keskin biçimde arttı.
Це́ны вы́росли daha tarafsızdır. Artış küçük veya yavaş gerçekleşmiş olabilir. Це́ны взлете́ли ise konuşanın değişimi büyük ve ani bulduğunu gösterir. Bu nedenle haber başlıklarında ve günlük konuşmada dikkat çekici bir ifade olarak sıkça kullanılabilir.
Örneğin bir ürünün fiyatı yıl boyunca azar azar artmışsa це́ны постепе́нно вы́росли daha uygundur. Birkaç gün içinde büyük bir artış gerçekleşmişse це́ны ре́зко взлете́ли veya це́ны подскочи́ли denilebilir. Fiil seçimi yalnızca yönü değil değişimin hızını ve konuşanın değerlendirmesini de aktarır.
Подскочи́ть sıçrama görüntüsüne dayanır ve ani değişimi öne çıkarır. Взлете́ть ise yükselişin hem hızlı hem de büyük olduğu izlenimini verir. Gerçek artışın büyüklüğü her zaman cümlede sayı olarak belirtilmeyebilir; mecaz konuşanın bu artışı nasıl algıladığını gösterir.
Взлете́ть fiilinin iki yönü
Fiilin gerçek anlamı yerden yükselip uçmaya başlamaktır:
Самолёт взлете́л. — Uçak havalandı.
Mecazlı kullanımda yükselen şey fiziksel bir nesne değil sayısal bir değerdir:
Це́ны взлете́ли. — Fiyatlar fırladı.
Курс ва́люты взлете́л. — Döviz kuru hızla yükseldi.
Спро́с на това́р взлете́л. — Ürüne olan talep birden arttı.
Fiilin tamamlanmamış biçimi взлета́ть olur. Devam eden veya tekrarlanan yükselişi anlatabilir:
Це́ны продолжа́ют взлета́ть. — Fiyatlar yükselmeye devam ediyor.
Tamamlanmış взлете́ть fiili sonuç ortaya çıktığında kullanılır. Tamamlanmamış взлета́ть ise devam eden veya tekrarlanan hareketi anlatır. Haberlerde це́ны взлета́ют biçimi de görülebilir; bu, fiyatların şu anda hızla yükseldiğini veya belirli dönemlerde tekrar tekrar arttığını gösterebilir.
Miktar nasıl belirtilir?
Rusçada artışın ölçüsü farklı yapılarla eklenebilir:
За ме́сяц це́ны взлете́ли в два ра́за. — Bir ay içinde fiyatlar iki katına çıktı.
Це́ны на биле́ты взлете́ли на пятьдеся́т проце́нтов. — Bilet fiyatları yüzde elli arttı.
По́сле пра́здников це́ны на гости́ницы ре́зко взлете́ли. — Tatillerden sonra otel fiyatları keskin biçimde yükseldi.
В два ра́за yeni değerin eski değerin iki katı olduğunu bildirir. На пятьдеся́т проце́нтов ise artış miktarını gösterir. Bu iki yapının birbirine karıştırılmaması gerekir.
Fiyatın hangi ürüne ait olduğu на edatıyla gösterilir:
це́ны на проду́кты — gıda fiyatları;
це́ны на бензи́н — benzin fiyatları;
це́ны на аренду́ жи́лья — konut kiralama fiyatları;
це́ны на авиабиле́ты — uçak bileti fiyatları.
Rusça öğrenen biri Türkçedeki isim tamlamasını kelimesi kelimesine aktarmaya çalışmamalıdır. Genel yapı це́ны на что? şeklindedir ve на edatından sonra belirtme hali kullanılır.
Türkçe ile benzer bir mecaz
Türkçede “fiyatlar uçtu” ve “fiyatlar fırladı” denildiği için Rusça mecaz oldukça tanıdıktır. Ancak це́ны взлете́ли ifadesini yalnızca “fiyatlar yükseldi” diye çevirmek bazen cümlenin duygusal gücünü azaltabilir. Konuşan kişi artışın sıradan değil hızlı ve dikkat çekici olduğunu vurgular.
Günlük bir konuşmada bu vurgu açıkça hissedilir:
— Ты давно́ не покупа́л биле́ты?
— Uzun zamandır bilet almadın mı?
— Давно́. А что?
— Uzun zaman oldu. Neden sordun?
— Це́ны про́сто взлете́ли!
— Fiyatlar resmen uçmuş!
Buradaki про́сто “yalnızca” anlamından çok duygusal bir güçlendirme yapar. Konuşan kişi gördüğü fiyat karşısındaki şaşkınlığını belirtir.
İfadenin karşıtı aynı fiille otomatik olarak kurulmaz. Fiyatların hızlı düşmesi için це́ны ре́зко упа́ли yani “fiyatlar keskin biçimde düştü” denebilir. Böylece Rusçada ekonomik değişimler de yukarı ve aşağı yönlü fiziksel hareket görüntüleriyle anlatılır.
Resmi ve tarafsız bir metinde це́ны повы́сились veya произошло́ повыше́ние цен tercih edilebilir. Це́ны взлете́ли ise daha canlı ve değerlendirme içeren bir anlatımdır. Bu nedenle ekonomik haber başlığında görülebilse de resmi istatistik cümlesindeki en tarafsız seçenek değildir.